นาลันทาสมัยพระเจ้าคุปตะ

     พระเจ้ากุมารคุปตะที่ ๑ หรือ พรเจ้าศักราทิตย์ราชาได้ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ ปกครองชมพูทวีปสืบต่อพระราชบิดาตามประวัติกล่าวว่า พระองค์ได้เสด็จมาเยี่ยมสถาบันการศึกษา ณ เมืองนาลันทา ครั้นได้ทรงเห็นการศึกษาของสถาบันแห่งนี้เจริญรุ่งเรืองและทันสมัย จึงทรงเห็นสมควรที่จะได้รับการทำนุบำรุงส่งเสริมให้เจริญยิ่งๆ ขึ้น โดยมีพระราชประสงค์จะให้เป็นจุดศูนย์กลางของการศึกษาพระพุทธศาสนาและนานาสรรพวิทยา ที่มีอยู่ในสมัยนั้น จึงมีพระราชบัญชาให้โหราจารย์ช่วยตรวจดูสถานที่ๆ จะวางศิลาฤกษ์ เพื่อที่จะก่อสร้างสังฆารามให้เป็นสถานที่ศึกษาและที่พัก ครั้นแล้วพระโหราจารย์ จึงได้ตรวจและเลือกเอาบริเวณสถานที่ตั้งของวัดปาวาริกัมพวัน โดยกราบทูลแด่พระทรงธรรม์ว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม สถานที่ตรงนี้เคยเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์เพราะในอดีตกาล สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยเสด็จมาประทับและทรงแสดงพระธรรมเทศนาโปรดแก่ชาวเมืองนาลันทาดังนั้น ถ้าหากพระองค์ได้ทรงวางศิลาฤกษ์ ณ สถานที่ตรงนี้ไซร้ ต่อไปในอนาคตกาลการเรียนการศึกษาของสถาบันแห่งนี้ จะมีชื่อเสียงโด่งดังไปทั่วทวีปและจะดำรงอยู่ได้นานถึงพันปี พระเจ้าข้า”

     ครั้นแล้วพระเจ้าศักราทิตย์ ก็ได้ทรงวางศิลาฤกษ์ตรงสถานที่ท่านโหราจารย์กราบทูล และทรงรับสั่งให้สถาปนิกดำเนินงานก่อสร้างสังฆารามตามบริเวณรอบๆ สถานที่วางศิลาฤกษ์แห่งนั้น ปัจจุบันตัวตึกของสังฆารามแห่งนี้ ตั้งอยู่ทางด้านทิศใต้สุดของซากมหาวิทยาลัย หรือพูดให้เข้าใจง่ายๆ เมื่อเราเดินผ่านประตูเข้าไปชมภายในตัวตึกของสังฆารามแห่งนี้ จะอยู่ทางด้านซ้ายและในบริเวณภายในยังมีซาก พระเจดีย์ พระแท่นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป กุฏิหลังเล็กซึ่งอยู่ใกล้กับพระเจดีย์ ห้องเก็บเสบียงคลัง ๒ ห้อง บ่อน้ำ ๑ บ่อ และห้องพักนักศึกษา ซึ่งมีทั้งชั้นล่างชั้นบน ที่ยังหลงเหลือให้พวกเราได้เห็นและศึกษา
พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์คุปตะองค์ต่อๆ มาอีก ๔ พระองค์ ก็ได้ทรงมีพระราชศรัทธาสร้างดำเนินรอยตามพระราชบิดาสืบๆ กันมาอีก ๔ วัด ซึ่งอยู่ถัดๆ กันไป ดังที่พระถังซัมจั๋งบันทึกไว้ดังนี้
๑. วัดของพระพุทธคุปตะนั้น อยู่ถัดไป ทางตะวันตกเฉียงใต้ของวัด ซึ่งสร้างโดยพระเจ้าศักราทิตย์
๒. วัดของพระตถาคตคุปตะนั้นอยู่ระหว่างกลางของวัดพระเจ้าศักราทิตย์และพระเจ้าพุทธคุปตะ
๓. วัดของพระเจ้าพาลาทิตตยะ ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของวัดพระเจ้าศักราทิตย์
๔. ส่วนวัดของพระเจ้าวัชระนั้นอยูทางทิศตะวัตกซึ่งเชื่อมติดต่อกันกับวัดของพระเจ้าพาลาทิตยะพระราชบิดา

     หลังจากนั้นต่อมา มีพระมหากษัตริย์ของอินเดียตอนกลางทรงพระนามว่า ยโสวรมะเทวะ ได้มีพระราชศรัทธาสร้างถวายอีกหนึ่งวัด ซึ่งอยู่ถัดกันไปทางทิศเหนือของวัดพระเจ้าพาลาทิตตยะ และพระเจ้าวัชระพอทรงสร้างวัดเสร็จ พระองค์จึงรับสั่งให้สร้างกำแพงล้อมรอบทั้ง ๖ วัดเพื่อจัดให้เข้าอยู่ในบริเวณเดียวกัน โดยมีประตูผ่านเข้าทางด้านตะวันออกเพียงประตูเดียว ทั้งนี้เพื่อเป็นการป้องกันความพลุกพล่านจากคนภายนอก ที่จะก่อให้เกิดความรำคาญในการศึกษาและยังเป็นการสะดวกในการปกครองนักศึกษาที่ค่อยๆ เพิ่มเข้ามาเรียนมากขึ้นๆ ทุกๆ ปี โดยมีชื่อเรียกว่า นาลันทา มหาวิหาร หรือตามที่ภาษาสมัยใหม่นิยมเรียกกันว่า “มหาวิทยาลัยนาลันทา”
จำเดิมแต่นั้นมา มหาวิทยาลัยนาลันทาก็ได้กลับกลายเป็นศูนย์กลางของการศึกษา ที่สำคัญและยิ่งใหญ่จนมีชื่อเสียงขจรขจายไปทั่วทุกสารทิศ จนลุล่วงมาถึงสมัยพระเจ้าหรรษวรรธนะ